عبد الحسين نوايى
189
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
على قلى خان پسر وى در اروپا تحصيل كرده و وزارت پست و تلگراف را به عهده داشت و پس از وى ، پست و شغلش به پسر بزرگترش حسينقلى خان رسيد . ولى وى مورد توجه آزاديخواهان نبود . به همين علت پس از فتح طهران ديگر از كارهاى دولتى ممنوع شد . صنيع الدوله را على قلى خان مخبر الدوله به آلمان برده براى تحصيل وى را در مدرسهاى در اين مملكت گذاشت . به همين جهت وى تمايل به سياست آلمان و توجه به مراحل صنعتى و تمدن آن مملكت داشت و فكر دخالت دادن آلمان در امور كشور ايران از لحاظ اقتصادى و سياسى ، كه پيش از او نيز افراد وطنپرست ايرانى اظهار كرده بودند ، در او قوى بود . پوشيده نيست كه اين فكر تنها براى آن بود كه در مقابل دو قوهء خطرناك روس و انگليس قوهء ثالثى ايجاد شود و تعديلى را در فشار به ايران موجب آيد . چه آلمان از ديرباز از لحاظ سياسى و اقتصادى رقيب روسها و انگليسيها شناخته شده بود و خوانندگان بايد به خاطر داشته باشند كه زمان مورد گفتگوى ما در 1910 و 1911 است كه دنيا در آستانهء جنگهاى بين المللى اول بود و مقدمهء آن به صورت اتحاد سهگانهء فرانسه و انگليس و روسيه و اتفاق سهگانهء آلمان و اطريش و عثمانى خودنمائى مىكرد . صنيع الدوله در خيال دادن امتياز راهآهن به بانك شرقى آلمان بود و در معاهدهء پوتسدام جزو قرارهاى مخفيانهء آلمان و روس ، نيز ذكرى از تأسيسات راهآهن در ايران به توسط آلمانها شده بود . ولى روسها كه باطنا مايل به انجام اين كار بودند نمىتوانستند فعاليت وزير ماليه وطنپرست ايران را نديده بگيرند . اين بود كه ايوان گرجى و رفيقش را به قتل وى تحريك نمودند . ايوان با يك نفر ديگر كه همراه او بود در مطبعهء ايران نو متعلق به مسيو بازيل نامى كار مىكرد و در همين مطبعه بود كه روزنامهءهاى تند ، ولى معقول و متين ايران